Mindfulness – Overkom obstakels

Deel 3

In deel 1 en 2 ging het over   slaperigheid, rusteloosheid en twijfel. Drie obstakels die je tegen kunt komen tijdens je meditatie beoefening. In het boeddhisme beschrijft met echter vijf hindernisen op het meditatiepad. In dit blog de laatste twee, verlangen en irritatie.

Hindernis 4 – Verlangen

Verlangen uit zich in iets willen hebben wat je niet hebt. We willen het liefst dat ons leven een aaneenschakeling is van prettige ervaringen. Er is uiteraard niets mis met het hebben van prettige ervaringen. Het meest problematische aan prettige ervaringen is het feit dat ze voorbij gaan. En dat er net zoveel onprettige ervaringen zullen zijn als prettige. Het zijn niet de prettige ervaringen die ons in de problemen brengen maar het verlangen naar het steeds (meer) willen hebben van prettige ervaringen.

Ons verlangen heeft een aantal kenmerkende gedachten zoals: ’Had ik maar…… nu iets te eten dan zou ik me beter kunnen concentreren, een leukere baan dan zou ik gelukkiger zijn, meer rust dan zou het mediteren makkelijker gaan, etc, etc’ .

Tijdens het mediteren kan verlangen erg op de voorgrond staan, bijvoorbeeld het verlangen naar je prettig voelen, naar helderheid, of misschien naar eten of slaap. Maar het kan zich ook heel subtiel aan dienen, bijvoorbeeld in de vorm van teleurstelling omdat de meditatie ’niet zo lekker’ gaat als de vorige meditatie of omdat je merkt dat je steeds maar afdwaalt en je slecht kunt concentreren. Verlangen naar iets te willen wat er niet is kan er zelfs voor zorgen dat we stoppen met mediteren of het jaagt andere obstakels aan zoals rusteloosheid, irritatie, slaap en twijfel.

De kracht van ons verlangen is overigens niet afhankelijk van het object van verlangen. Zo kan het verlangen naar een koekje net zo krachtig zijn als het verlangen naar een vrijstaande villa.

Tegengif tegen verlangen

Wanneer we verlangen opmerken kunnen we deze gadeslaan net zoals we de ademhaling of lichamelijke gewaarwordingen gadeslaan. We nemen het verlangen op in het veld van gewaarzijn. We richten onze volledige aandacht erop: wat houdt het verlangen in? Hoe voelt het in het lichaam? En op welke plekken in het lichaam heeft het verlangen een effect: de maag, adem, ogen, hart? Welke gemoedstoestand of emoties brengt het verlangen mee? Voelen we ons geïrriteerd of gelukkig? Open of gesloten? Het kan helpen om het zachtjes voor jezelf te benoemen als ’verlangen, verlangen’.

We kunnen veel leren van ons verlangen gadeslaan. Verlangen is een sterke kracht die de mensheid aanzet tot zowel goede als slechte daden. Vaak houden we ons alleen maar bezig met de uitwerking van verlangen en onderzoeken we de kracht van het verlangen in onszelf niet. Gewoontepatronen rond verlangen kunnen bijzonder sterk zijn. Een goed voorbeeld hiervan is de lekkere trek. Deze kan zo overheersen dat het lastig word je bezig te houden met iets anders tot de ’honger’ is gestild. Als we opmerkzaam zijn op ons verlangen is het ook belangrijk om deze niet af te keuren. We kunnen leren het verlangen waar te nemen zonder in het gevoel gevangen te raken.

Het is goed om je te realiseren dat verlangen altijd een tijdelijke staat is. Het komt en het gaat. Of het verlangen nu wel of niet vervuld is. Als een verlangen vervuld is zal er altijd een nieuw verlangen komen.

Hindernis 5 – Irritatie (afkeer)

Irritatie kan ontstaan vanwege vele redenen. Tijdens het mediteren kunnen we ons irriteren aan onszelf bijvoorbeeld omdat we vele malen afdwalen, misschien irriteren we ons aan zaken buiten onszelf zoals storende geluiden. Irritatie komt in vele vormen en maten. Het kan zeurderig aanwezig zijn of allesoverheersend.

Wanneer we irritatie wat dieper bekijken zullen we zien dat irritatie altijd gebaseerd is op afkeer van een bepaald aspect van onze ervaring. Er is iets wat we niet willen. En in onze afkeer tegen dat wat er ongewenst is huist ons lijden.

Tegengif tegen irritatie

Onze neiging is om ons te verzetten tegen irritatie of tegen de ervaring die ten grondslag ligt aan onze irritatie. In het Engels zegt men: ’What we resist persist’, oftewel waar we ons tegen verzetten houdt juist aan. Het is zaak dus om ook afkeer en irritatie als deel van onze ervaring te zien.

Het is terwijl het is en zolang het er is. Het is misschien onprettig, pijnlijk of erg vervelend. Het is niet meer dan logisch dat je dit liever niet zou willen voelen of ervaren. De irritatie of afkeer die je voelt is dus niet iets om je tegen te verzetten maar iets om eens met vriendelijke aandacht te onderzoeken. In dit onderzoek kun je je richten op het gevoel van irritatie of afkeer, waar voel je het in je lichaam, hoe sterk is het gevoel, beïnvloed het je gedachten, je stemming?

Ook kun je de irritatie dieper onderzoeken door te kijken welk aspect van je ervaring dit gevoel oproept. En zowel dit aspect als de meekomende afkeer vriendelijk gade te slaan, er geen oordeel over te hebben en het simpelweg te laten zijn voor wat het is. Het is een gevoel, en gevoelens zijn van voorbijgaande aard.

We hoeven onszelf er niet teveel mee te identificeren. Door het vriendelijk te zien komen, er liefdevol ruimte voor te maken zolang het er is, maken we de weg vrij om het ook weer te laten gaan.

 

Mindfulness volhouden – overkom obstakels

Deel 2 

In het vorige blog ging het over twijfel en rusteloosheid , twee obstakels die je tegen kunt komen tijdens het mediteren.

Dit blog gaat over een obstakel dat veel mensen gelijk al tegen komen als ze beginnen met mediteren, namelijk slaperigheid. En ook hier weer het tegengif, oftewel een manier om met de hindernis om te gaan.

Hindernis 3 – Slaperigheid

In ons hectische bestaan, waarin velen van ons ook nog eens kampen met een slaaptekort, is het niet vreemd dat we slaperig worden op het moment dat we rustig gaan zitten of liggen om te mediteren. Als je continue aan het rennen bent is je lichaam blij als je even zit en gaat in de ’ruststand’. We zijn zo gewend aan continue prikkels en gericht op de buitenwereld dat we al snel slaperig worden als we simpelweg gaan zitten en ons richten op onszelf en het moment. En het is juist dit gericht zijn op de buitenwereld en de hunkering naar continue prikkels die uitputting en slapeloosheid veroorzaakt.

Slaperigheid is een enorm obstakel voor het meditatieproces omdat het haaks staat op het helder en wakker aanwezig zijn in het moment.

Slaperigheid kan veroorzaakt worden door een werkelijke behoefte aan slaap. Deze slaperigheid gaat over als we gerust hebben. We kunnen echter ook slaperig worden tijdens het mediteren zonder dat we daadwerkelijk moe zijn. Onze geest haakt als het ware af. Dat kan komen doordat we het mediteren ervaren als saai of juist omdat onze ervaring te overweldigend is. En soms zijn we simpelweg te ingespannen aan het mediteren, wat ook slaperigheid kan veroorzaken.

Tegengif tegen slaperigheid

Slaperigheid komt meestal geleidelijk aan opzetten. Het is een soort mist die ons langzaam omhuld. De mist beïnvloed ons lichaam (het wordt zwaar en totaal ontspannen) en onze geest (alsof we watten in ons hoofd hebben). Vaak merken we de slaperigheid pas op als we ingedut zijn en wakker schrikken. Slaperigheid is een lastige geestesgesteldheid maar toch kunnen we het als meditatie object nemen.

Het is lastig om opmerkzaam te zijn als we ons slaperig voelen, het vergt dus enige inzet. Maar probeer je bewust te zijn hoe het lichaam aanvoelt wanneer het moe is/wordt: de zwaarte, de verslappende houding, het gevoel in je ogen. Het kan behulpzaam zijn om, als je vaak slaperig wordt tijdens een meditatie, voorafgaand aan de meditatie je al voor te nemen extra alertheid te betrachten op de eerste signalen van slaperigheid. B.v. lichtheid in je hoofd, zwaar gevoel in ledematen, ogen die neigen dicht te vallen.

Door helder naar de slaperigheid te kijken kun je ook ontdekken of het vermoeidheid is of weerstand tegen het mediteren of afkeer van dat wat zich aandient tijdens de meditatie (bijvoorbeeld vervelende gevoelens zoals verdriet of angst). Als je dit met helderheid waarneemt kun je dit een onderdeel maken van je meditatie beoefening.

Het is nuttig te weten dat slaperigheid soms ook kan ontstaan als gevolg van diepe concentratie en een verstilling van de geest. Als we vrij sterk aandachtig zijn maar de geest niet in evenwicht hebben gebracht door dezelfde hoeveelheid helderheid op te roepen zullen we blijven steken in een rustige, maar duffe staat van geest. Ook dit vraagt je opmerkzaamheid.

Als je tijdens de meditatie toch  af en toe in slaap valt wees dan mild voor jezelf. Zie het als een powernap die je nodig had. Om jezelf weer alert te krijgen kan het helpen om je ogen open te houden tijdens de meditatie. Ga rechtop zitten en haal een paar keer diep adem. Of ga een paar minuten staand mediteren of doe een loopmeditatie. Ook kan je even je polsen of gezicht deppen met koud water. Of misschien kom je erachter dat je simpelweg te moe bent om te mediteren. Als dat zo is kun je beter de meditatie tijd gebruiken om te slapen!

In het volgende blog komen nog de laatste twee hindernissen aan bod, namelijk irritatie en verlangen.

 

 

 

 

 

Mindfulness volhouden – overkom obstakels

Deel 1 – de eerste twee obstakels

Boeddha vertelde het al. Op het pad van meditatie bevinden zich vele hindernissen. Ook al merk je de voordelen van een regelmatige meditatieroutine snel op in je dagelijks leven, toch kan het erg lastig zijn om het mediteren vol te houden.

Wij mensen vinden het soms lastig om dingen te doen als ze niet direct prettig zijn. En laten we wel wezen, een avond op de bank met een goed boek of goede film, of een gezellige avond eten met vrienden, is al snel gezelliger dan alleen in je kamer op een meditatiekussen zitten.

En ja, we wéten wel dat het goed voor ons is, daar kunnen we tegenwoordig niet meer omheen. Het ene na het andere onderzoek meldt de voordelen van mindfulness.

Maar tussen wéten dat iets goed voor je is en het daadwerkelijk doen, ligt een ruimte. En in die ruimte komen we vaak hindernissen tegen. Het is goed om deze hindernissen te kennen. Als we ze (her)kennen kunnen we er beter mee omgaan. In de boeddhistische traditie beschrijft men vijf hindernissen. In dit blog de eerste twee hindernissen die je tegen kunt komen op je meditatiepad. Bij beiden geef ik een tegengif, oftewel een manier om de hindernis te hanteren en de greep die het op je kan hebben, te laten verliezen.

Hindernis 1 – Twijfel

Twijfel is een sterke hindernis. Het heeft de eigenschap ons te verlammen en niets te doen. Twijfel heeft vele gezichten zoals: ’Werkt meditatie eigenlijk wel? Ik zit hier maar en het enige wat er gebeurt is dat mijn knieën pijn doen en dat ik onrustig ben’. ‘Mediteren is te moeilijk’ of ‘Mediteren is niets voor mij’ of ‘Mediteren is op zich goed alleen niet nu, nu lukt het me niet, kan ik het niet, heb ik geen tijd……’.

Het maakt niet uit waarover we twijfelen, als we twijfelen lopen we vast.

Tegengif tegen Twijfel

Neem de tijd om de twijfel te aanschouwen. Wat zegt die innerlijke stem precies? En met welke gevoelens gaat dit gepaard, als je tijd neemt om eens goed naar de twijfel te luisteren zul je merken dat er vaak gevoelens van angst en verzet meekomen met de twijfel. De tijd nemen om helder naar de twijfel te kijken maakt twijfel tot een onderwerp van meditatie. Je zult zien dat twijfel bestaat uit een reeks van gedachten en meekomende gevoelens. Herinner jezelf eraan dat gedachten geen feiten zijn (zelfs niet de gedachten die pretenderen wel feiten te zijn) en benoem de gedachten als twijfel. Blijf dit innerlijk herhalen zodat je niet meegesleurd wordt de gedachten in. Wees vriendelijk voor de gedachten en bijkomende gevoelens, als de gevoelens heftig zijn kan het behulpzaam zijn om je hand op die plek te leggen waar je het voelt in je lichaam. Een zachte aanraking werkt troostend. Zo is twijfel een mooi meditatieobject, het helpt je de onrustige geest te aanschouwen en de automatische piloot te doorbreken. En kun je al twijfelend toch mediteren! Het gaat tenslotte niet om dat wat je denkt maar dat je opmerkt dat je denkt!

Hindernis 2 – Rusteloosheid

Rusteloosheid is een gemoedstoestand die zowel ons lichaam als onze geest sterk kan beïnvloeden. Stil zitten om te mediteren kan een onmogelijke taak lijken als we ons rusteloos voelen. Wij staan bijna altijd in de doe-modus. Maar rusteloosheid kan onze doe-modus niet ’oplossen’. Als we gaan zitten om te mediteren lijkt de rusteloosheid toe te nemen, vaak kunnen we letterlijk het lichaam niet stil houden en voelen we ons ongedurig, ongeduldig en gespannen. Ook onze geest is rusteloos, vol met van de hak op de tak springende gedachten of gedachten die steeds in een kringetje draaien. Als we een tijdje zitten kunnen we compleet verstrikt raken in onze rusteloosheid en het gevoel hebben het niet langer te kunnen verdragen. Het stoppen met mediteren zorgt misschien voor enige opluchting maar het gevoel van rusteloosheid gaat er niet van weg.

Tegengif tegen rusteloosheid:

Rusteloosheid en verveling zijn net als alle andere sensaties niet meer dan dat. Rusteloosheid bestaat uit gedachten, gevoelens en fysieke sensaties. Deze vriendelijk opmerken en ze waarnemen voor precies dat wat ze zijn is de eerste stap. Rusteloosheid is een tijdelijke gesteldheid, het komt en gaat, het zegt niets over jou of over wie je bent. Het is een menselijke gesteldheid waar we allemaal wel eens mee te maken hebben. Benoem het als rusteloos, rusteloos. Neem het waar zonder oordeel of afkeuring. Door het helder te aanschouwen maak je het niet groter dan het is. Ook hier kan het weer helpen om je hand te leggen op die plek in je lichaam waar je de rusteloosheid het sterkst voelt en spreek jezelf vriendelijk toe: ’Het is niet fijn om je zo rusteloos te voelen, het ligt echter niet aan jou, iedereen heeft er wel eens last van’. Wees net zo vriendelijk en bemoedigend voor jezelf als je voor een ander zou zijn die zich zo rusteloos voelt en toch gaat zitten om te mediteren. Vriendelijkheid en mededogen zijn het beste tegengif tegen rusteloosheid. Het gaat er misschien ook niet van weg maar het maakt het minder groots en meeslepend.

In een volgend blog zal ik ingaan op de resterende drie hindernissen, namelijk slaperigheid, irritatie en verlangen.